Giữ mối liên hệ với cử tri tại kỳ họp
Kỳ họp là hình thức hoạt động chủ yếu của Quốc hội và cũng chính tại kỳ họp, vai trò đại diện của đại biểu Quốc hội được thể hiện rõ nhất qua việc tham gia vào quy trình xem xét, thông qua các dự luật, vào hoạt động giám sát mang tính tối cao. Cũng chính tại kỳ họp, đại biểu có cơ hội đại diện cho ý chí, nguyện vọng của cử tri hiệu quả nhất khi nhân danh cử tri thảo luận, chất vấn, biểu quyết hay tham gia hoạt động ở các ủy ban, ở tổ, ở đoàn. Các kỳ họp của Quốc hội gần đây đã thu hút sự chú ý của dư luận, báo chí, tạo ra luồng thông tin hai chiều giữa đại biểu và cử tri. Tại kỳ họp đại biểu cũng có thể nắm bắt được tâm tư, nguyện vọng của cử tri qua các báo cáo tổng hợp ý kiến cử tri trình Quốc hội, qua các báo cáo thẩm tra của Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội.
Tuy nhiên, một thách thức đặt ra cho đại biểu Quốc hội nước ta đó là tình trạng đại diện chồng chéo và cơ cấu đại biểu dẫn đến việc đại biểu luôn trong trạng thái “giữa hai làn nước” vì phải cân nhắc giữa lợi ích trung ương hay lợi ích địa phương; vừa lòng ngành chủ quản hay được lòng cử tri... Chính điều này dẫn đến tâm lý né tránh, e ngại trong việc thể hiện chính kiến khi tham gia quyết định các vấn đề quan trọng và nhất là trong hoạt động chất vấn.
Tiếp xúc cử tri trước và sau kỳ họp
Mục đích, ý nghĩa của tiếp xúc cử tri trước và sau kỳ họp
Tiếp xúc cử tri trước kỳ họp nhằm mục đích: 1) Nắm bắt được tâm tư, nguyện vọng của cử tri; 2) Nắm bắt được các vấn đề đang đặt ra cho đất nước và cho địa phương; 3) Nắm bắt được các thông tin cần thiết để thực hiện chức năng giám sát. Thực tế cho thấy, đa số các câu hỏi chất vấn được nêu ra tại các kỳ họp thường do các đại biểu thu thập được thông tin qua sự phản ánh của cử tri.
Tiếp xúc cử tri sau kỳ họp nhằm mục đích: 1) Để các đại biểu có cơ hội báo cáo về kết quả của kỳ họp; 2) Tạo điều kiện để đại biểu có cơ hội giải thích và biện hộ cho các quyết sách được Quốc hội thông qua, góp phần tuyên truyền, tạo sự ủng hộ trong cử tri; 3) Để cử tri thấy kết quả hoạt động của đại biểu và thể hiện thái độ của mình đối với việc thực hiện trách nhiệm được ủy quyền của đại biểu.
Tóm lại, tiếp xúc cử tri nên được coi là dịp đại biểu Quốc hội được “nói cho dân nghe” (báo cáo kết quả kỳ họp) và “nghe dân nói” để đưa vào quyết sách của Quốc hội; là cơ hội phổ biến, tuyên truyền pháp luật cho cử tri và là cơ hội để giải tỏa bức xúc của cử tri
Theo lời đại biểu Quốc hội khóa XI Đỗ Trọng Ngoạn: “Tôi đã tham gia rất nhiều dự án luật. Có người bảo rằng “Sao anh Ngoạn giỏi thế, tham gia nhiều thế, cái gì cũng biết?”. Tôi nói luật chính là cuộc sống chứ có phải là cái gì đấy cao xa đâu. Tôi có điều kiện tiếp xúc dân và hiểu dân, có thể những điều chuyên ngành về luật tôi chưa hiểu hết nhưng tôi biết cái nào là hợp lý”. Như vậy, tiếp xúc cử tri chính là một nguồn quan trọng cung cấp thông tin, lập luận và hình thành chính kiến cho đại biểu Quốc hội.
Thực tế việc tổ chức tiếp xúc cử tri trước và sau kỳ họp
Tổ chức hội nghị tiếp xúc cử tri: Ở tất cả các địa phương hiện nay, Mặt trận tổ quốc chủ trì tổ chức hội nghị bao gồm việc xác định thành phần dự; thông báo thời gian, địa điểm; liên hệ địa điểm; điều hành hội nghị; tổng hợp ý kiến. UBND xã bố trí địa điểm; UBND các cấp cùng tham dự để trả lời ý kiến cử tri. Đại biểu Quốc hội trong Đoàn đại biểu Quốc hội báo cáo và trả lời cử tri.
Việc bố trí điểm tiếp xúc, cách thức tổ chức tiếp xúc hiện nay đối với đại biểu Quốc hội diễn ra chủ yếu ở cấp huyện hoặc liên xã, tuy nhiên cũng đang có xu hướng đại biểu muốn sâu sát hơn, có nguyện vọng tổ chức tiếp xúc với cử tri ở địa bàn các xã hoặc tiến tới các cụm dân cư. Có nơi bố trí tiếp xúc theo cụm xã, có nơi theo từng xã. Việc luân phiên bố trí các lượt đi, lượt về tới các cụm khác, xã khác nhau tạo điều kiện cho đại biểu càng tiếp xúc được nhiều địa phương càng tốt. Cách thức này được lý giải là tiếp xúc được nhiều lượt người. Tuy nhiên, cũng có nơi cho rằng “có nhận có trả”, trước kỳ họp tiếp xúc ở điểm nào thì sau kỳ họp về điểm đó để trả lời giải trình trực tiếp ý kiến, đề nghị cử tri.
Đối với việc tổng hợp ý kiến cử tri, thông thường tại Hội nghị tiếp xúc cử tri, Ban Thường trực Ủy ban mặt trận tổ quốc huyện nơi tổ chức hội nghị cử ra một đến hai thư ký để ghi chép. Sau cuộc tiếp xúc đó, đại biểu trở về cơ quan đơn vị công tác, ít khi tổ chức sinh hoạt để chuẩn bị báo cáo. Việc tổng hợp và soạn thảo các báo cáo tiếp xúc cử tri thường giao cho chuyên viên của Ủy ban mặt trận tổ quốc.
Theo kinh nghiệm chung, ý kiến của cử tri tại hội nghị tiếp xúc cử tri thường được chia thành ba loại dưới đây:
- Một là, những ý kiến của cử tri quá bức xúc cần giải quyết ngay thì Đoàn đại biểu Quốc hội có văn bản gửi các bộ, ngành, UBND và các ngành, đơn vị có liên quan yêu cầu giải quyết kịp thời theo đúng thẩm quyền.
- Hai là, sau đợt tiếp xúc cử tri, Đoàn đại biểu Quốc hội tổng hợp ý kiến, kiến nghị theo nhóm từng nội dung, gửi các bộ ngành, UBND, các ban ngành, đơn vị yêu cầu giải quyết và trả lời cho cử tri trong thời gian sớm nhất.
- Ba là, riêng đối với Hội đồng nhân dân, những ý kiến gửi đến Hội đồng nhân dân nhưng thuộc thẩm quyền giải quyết của Trung ương thì chuyển cho Đoàn đại biểu Quốc hội tìm cách xử lý.
“Lồng ghép” tiếp xúc cử tri của đại biểu Quốc hội với của đại biểu Hội đồng nhân dân
Pháp luật không quy định phải có sự phối hợp tiếp xúc cử tri giữa đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp, nhưng một số địa phương đã thực hiện điều này, chẳng hạn như ở Nghệ An, Lạng Sơn, Quảng Bình, Đồng Nai. Trong khi đó, ở Hà Nội, đại biểu Hội đồng nhân dân thành phố cho rằng, không nên “lồng ghép” tiếp xúc cử tri của đại biểu dân cử cấp này với cấp khác, vì mỗi cấp đều có những cử tri khác nhau, với những vấn đề khác nhau.
Ở Quảng Bình, đại biểu hai cấp có thể cùng tiếp xúc cử tri tại một điểm, cấp “cao hơn” chịu kinh phí, chẳng hạn, nếu đại biểu Quốc hội tiếp xúc cử tri cùng đại biểu Hội đồng nhân dân tỉnh, thì Đoàn đại biểu Quốc hội sẽ chịu kinh phí tổ chức buổi tiếp xúc đó. Tuy nhiên, theo kinh nghiệm ở Quảng Bình, việc tiếp xúc cử tri chung này cần tiến hành linh hoạt, tùy tình huống cho phép, chứ không nên bắt buộc.
Ở Đồng Nai, mặc dù không “lồng ghép” tiếp xúc cử tri, Đoàn đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân tỉnh đã thường xuyên phối hợp chặt chẽ trong hoạt động tiếp xúc cử tri và đạt những hiệu quả thiết thực (Hiệu quả từ việc phối hợp tiếp xúc cử tri. Nguyễn Thị Oanh. NĐBND 2/7/2007). Trong các buổi tiếp xúc cử tri của đại biểu Quốc hội, Thường trực và Trưởng, Phó các Ban Hội đồng nhân dân tỉnh đều bố trí thời gian để cùng tham dự. Có những vấn đề Đoàn đại biểu Quốc hội và Thường trực Hội đồng nhân dân tỉnh cùng phối hợp xem xét theo từng giai đoạn, tùy theo điều kiện và tình hình thực tế. Thường trực Hội đồng nhân dân tỉnh và Đoàn đại biểu Quốc hội duy trì chế độ thông tin hai chiều thường xuyên để hai bên cùng nắm được nội dung vụ việc đã được xem xét, giải quyết đến đâu, có thỏa đáng không... để kịp thời thông tin đến cử tri.
Tuy phối hợp chặt chẽ trong quá trình tiếp xúc cử tri, nhưng Đoàn đại biểu Quốc hội và Thường trực Hội đồng nhân dân tỉnh Đồng Nai vẫn bảo đảm tính độc lập trong hoạt động theo quy định của pháp luật. Những vấn đề cử tri phản ánh mà đại biểu Quốc hội có thông tin thì trả lời; vấn đề nào Thường trực, Trưởng, phó các Ban Hội đồng nhân dân tỉnh nắm sâu hơn thì giải đáp cho cử tri rõ. Việc tiếp xúc cử tri của đại biểu Hội đồng nhân dân tỉnh trước và sau các kỳ họp vẫn được tổ chức riêng. Kết quả là, 90% số lượng ý kiến, kiến nghị của cử tri đã được Đoàn đại biểu Quốc hội và Thường trực Hội đồng nhân dân tỉnh giải quyết ngay trong buổi tiếp xúc.
Cách làm này xuất phát từ thực tế là đại biểu Quốc hội công tác ở Trung ương không thể nắm hết các vấn đề của địa phương để trả lời cử tri, do đó việc phối hợp, trao đổi giữa đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân tỉnh để có thể xử lý được nhiều ý kiến, kiến nghị của cử tri trong một cuộc tiếp xúc là việc làm cần thiết. Thực tế cũng cho thấy, nếu Đại biểu Hội đồng nhân dân ba cấp và đại biểu Quốc hội tổ chức tiếp xúc cử tri độc lập thì UBMTTQ các cấp sẽ phải phối hợp tổ chức nhiều lần. Cử tri cũng sẽ tham dự nhiều buổi tiếp xúc trong khi tình hình thực tế chưa có vấn đề phát sinh cần phản ánh. Hơn nữa, qua thực tiễn ở Đồng Nai, quá trình xử lý ý kiến, kiến nghị của cử tri chuyển đến Đoàn đại biểu Quốc hội và Thường trực Hội đồng nhân dân tỉnh, hai Văn phòng giúp việc chỉ cần thực hiện một thao tác, đó là chuyển Thường trực Hội đồng nhân dân tỉnh hay Đoàn đại biểu Quốc hội để biết. Điều này hạn chế đáng kể tình trạng xử lý thông tin trùng lặp. Nhờ phối hợp thường xuyên, trong nhiều trường hợp, Thường trực Hội đồng nhân dân tỉnh có thể tham khảo nội dung trả lời của Đoàn đại biểu Quốc hội để trả lời công dân, hoặc báo tin cho công dân biết vấn đề mà cử tri phản ánh đang được Đoàn đại biểu Quốc hội xem xét, xử lý, vì vậy Thường trực Hội đồng nhân dân tỉnh không xử lý.