Làm gì để bảo đảm đại biểu Quốc hội có đầy đủ thông tin từ cuộc sống, đại diện cho cử tri nơi họ được bầu và đóng góp vào chính sách tốt nhất cho lợ ích cử tri cả nước, xây dựng một chính phủ hiệu quả? Cần phải có các công cụ, phương pháp và dịch vụ hỗ trợ đại biểu Quốc hội giữ liên hệ với đơn vị bầu cử nhằm kiến tạo hành lang đối thoại với cử tri và công dân. Tùy vào hoàn cảnh địa lý và lãnh thổ hoặc tuỳ hoàn cảnh mỗi quốc gia sẽ có các công cụ và kỹ thuật thích hợp để tăng cường đối thoại và lắng nghe. Đây vừa là những điều kiện hữu hình như về con người, vật chất, tài chính, hậu cần, vừa là những điều kiện hữu hình như phương pháp, quy trình, công cụ…
Các khó khăn về nguồn lực hỗ trợ
Nhiều đại biểu than phiền về tình trạng có những vấn đề chuyên sâu, đại biểu nắm không vững làm sao mà quyết và nhấn mạnh đến vai trò của đội ngũ chuyên gia trong tất cả các hoạt động. Trong khi nhấn mạnh vai trò rất quan trọng của bộ máy giúp việc đối với hoạt động của cơ quan dân cử, các ý kiến đều nhận định, bộ máy đó chưa đáp ứng được yêu cầu của thực tiễn; số lượng biên chế của Văn phòng giúp việc Đoàn đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân hiện nay còn mỏng so với khối lượng công việc. Không chỉ thế, ngay cả nhân lực của cơ quan dân cử cũng quá mỏng so với cơ quan chấp hành, khi một đại biểu muốn thúc đẩy giải quyết chuyện của cử tri thì phải đối mặt với bộ máy hành pháp và hành chính đồ sộ mà chỉ có vài cán bộ văn phòng ở địa phương.
Các đại biểu dân cử và các chuyên viên Văn phòng ở các địa phương cũng băn khoăn rằng, việc nhập Văn phòng Đoàn đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân chưa thật ổn, còn trục trặc, mới chỉ nhập một cách hình thức mà chưa đồng nhất. Chẳng hạn, chuyên viên của hai Văn phòng này hưởng hai chế độ lương khác nhau, còn hai Văn phòng hưởng hai chế độ chi tiêu khác nhau.
Về kinh phí hoạt động của cơ quan dân cử, các đại biểu đều thống nhất rằng, một số chế độ chi tiêu chưa có quy định thống nhất trong cả nước nên việc chi cho các hoạt động đặc thù của Đoàn đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân như tiếp xúc cử tri, tiếp công dân, tuyên truyền, giáo dục quyền lợi, trách nhiệm của cử tri…còn vướng mắc. Hơn nữa, kinh phí chi cho việc tổ chức tiếp xúc cử tri còn thấp, nhất là đối với những địa phương đi lại xa xôi, khó khăn như Nghệ An, Quảng Bình, hoặc các tỉnh miền núi. Mặt khác, việc tổ chức tiếp xúc cử tri do MTTQ chủ trì, nhưng kinh phí lại được chuyển cho Đoàn đại biểu Quốc hội cũng gây khó khăn trong chi tiêu. Chế độ cho chuyên viên Văn phòng hiện nay cũng được đánh giá là chưa phù hợp.
Nói về kinh phí, không thể không nhắc đến lương và các khoản thu nhập khác của đại biểu. Ở nước ta, vì được xếp chung nhóm với công chức, đại biểu dân cử cũng chỉ hưởng những chế độ gần như công chức, lương và kể cả phụ cấp, các chế độ khác không đủ để hoàn thành gánh nặng đại biểu.
Trong khi đó, đại biểu dân cử vốn là một “nghề” đặc thù, đòi hỏi lương bổng khác. Lương và các khoản thu nhập cao nhằm bảo đảm điều kiện vật chất cho nghị sỹ chuyên tâm vào hoạt động nghị trường; thu nhập cao xuất phát từ tính chất công việc đòi hỏi những khoản phí tổn rất lớn; do tầm quan trọng của hoạt động hoạch định chính sách; cuối cùng, nghị sỹ chịu áp lực rất lớn từ nhiều phía, bởi vậy, mức lương cao cũng là một trong những điều kiện đảm bảo sự độc lập của nghị sỹ. Cũng vì tính chất quan trọng của vấn đề, một nguyên tắc quan trọng ở nghị viện các nước liên quan đến lương của nghị sỹ là sự độc lập của nghị viện về nguồn ngân sách này. Nói chung, không ai thắc mắc về việc nghị sỹ được nhận những khoản tiền theo quy định, nhưng mặt khác, tự các nghị sỹ nhận thấy họ phải hành động, làm việc xứng đồng tiền đóng thuế của cử tri và với lòng tin của công chúng.
Kinh phí bồi dưỡng hạn hẹp là một khó khăn đối với các đại biểu Quốc hội. Theo quy định mới đây, kinh phí đi lại, tham gia các khoá bồi dưỡng do Đoàn đại biểu Quốc hội chi trả. Thực tế, nguồn kinh phí được cấp cho khoản chi này là rất ít, trong khi thực tế chi tiêu lại rất nhiều. Do vậy, các Đoàn đại biểu Quốc hội gặp rất nhiều khó khăn trong việc bố trí khoản kinh phí này nên các đại biểu ít có điều kiện tham gia.
Các cơ chế hỗ trợ về chuyên gia, thông tin cho họat động của đại biểu chưa phát triển. Liên quan đến vai trò của nguồn lực chuyên gia, cán bộ, như đã nói, thông tin đã qua xử lý một cách khoa học dưới góc độ chuyên môn là điều mà các đại biểu Quốc hội lâu nay còn thiếu. Các hoạt động thông tin, nghiên cứu trong thời gian vừa qua dù đã được chú trọng nhưng chưa như mong muốn do cả nhu cầu của đại biểu Quốc hội chưa nhiều, cũng như năng lực cung cấp thông tin cho đại biểu cũng còn hạn chế.
Một Đoàn đại biểu Quốc hội hiện nay chỉ có 1 - 2 chuyên viên thường thực hiện các công việc hành chính. Các đại biểu Quốc hội Việt Nam kể cả thành viên của Hội đồng dân tộc, các Uỷ ban của Quốc hội không có thư ký riêng. Bộ máy giúp việc của Văn phòng Quốc hội chủ yếu là giúp việc cho Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội, còn đối với cá nhân đại biểu Quốc hội ở mức độ nào đó là tại kỳ họp, còn giữa hai kỳ họp thì hết sức hạn chế. Do vậy, việc vẫn duy trì một bộ máy giúp việc chung cho Quốc hội, đại biểu Quốc hội như trước đây không còn phù hợp với yêu cầu của thực tiễn.
Khó khăn về kinh phí
Về kinh phí, hàng năm Đoàn đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân cần bố trí khoản kinh phí nhất định để phục vụ hoạt động giữ mối liên hệ với cử tri: kinh phí phục vụ các cuộc tiếp xúc cử tri như in ấn tài liệu, tổ chức; kinh phí phục vụ các buổi tiếp dân; kinh phí cho chuyên viên tổng hợp ý kiến…Ở những địa phương có địa bàn rộng hoặc đi lại khó khăn, có thể nghiên cứu cách làm của Nghệ An là thanh toán ngay số tiền đại biểu phải trả để đi xe buýt, xem ôm đến điểm tiếp xúc cử tri.
Nhiều đại biểu Quốc hội đề nghị tăng kinh phí cho các Đoàn đại biểu Quốc hội cho khoản mục chi tham dự các hoạt động tập huấn. Đối với kinh phí chung, cần có chỉ đạo tập trung nguồn lực cho hoạt động bồi dưỡng đại biểu dân cử. Các đại biểu khác đề xuất, cần có quy định rõ định mức kinh phí hàng năm cho từng đại biểu Quốc hội, đặc biệt là thành viên của các ủy ban Quốc hội hay của Hội đồng Dân tộc, tạo điều kiện cho từng đại biểu Quốc hội chủ động hơn trong việc tham gia hoạt động bồi dưỡng. Cần thông báo công khai để các đại biểu Quốc hội biết được để tự cân đối trong hoạt động của mình.
(Sách Gắn bó để đại diện cho cử tri)