Khó khăn nhiều khi nằm ngay trong bản thân đại biểu, trong nhận thức và năng lực của họ. Việc tự kiểm điểm, đánh giá hoạt động của đại biểu trước cử tri nơi ứng cử hàng năm chưa được thực hiện có nền nếp. Đáng quan tâm là nhiều ý kiến, kiến nghị của cử tri chưa giải quyết, trả lời dứt điểm, còn tình trạng đùn đẩy, né tránh khiến cử tri phản ánh, kiến nghị nhiều lần.
Về năng lực của đại biểu trong hoạt động tiếp xúc cử tri, phải được thể hiện ở hai vấn đề chủ yếu: Nói được những điều cử tri muốn nghe và nghe được những điều cử tri muốn nói. Để nói được những điều nhân dân cần nghe là vấn đề không đơn giản, nó đòi hỏi người đại biểu phải thực sự có trình độ, có năng lực thực tiễn, phong phú về thông tin; có sự đầu tư chuẩn bị chu đáo để diễn đạt và trình bày các vấn đề một cách khúc chiết, gần gũi, dễ hiểu.
Cùng với yêu cầu nói được những điều cử tri muốn nghe, năng lực lắng nghe không chỉ đòi hỏi đại biểu chỉ biết ghi chép, tập hợp như nhiều đại biểu làm hiện nay, mà còn biết giải thích lại, đối thoại ngay, sau đó về tổng hợp, chắt lọc những vấn đề cử tri nêu ra để đưa ra bàn thảo, giải quyết ở Quốc hội và HĐND. Hiện nay, có một số đại biểu cho rằng cử tri đến dự hội nghị tiếp xúc hoặc những buổi tiếp công dân thì chỉ bày tỏ những vấn đề cá nhân mà không đóng góp ý kiến về tình hình chung của địa phương, của quốc gia. Vấn đề đặt ra là các đại biểu biết chắt lọc thành các vấn đề điển hình đưa ra nghị trường.
Một khó khăn khác về năng lực, đặc biệt trong công tác tiếp công dân, tiếp nhận và xử lý đơn thư khiếu nại, tố cáo của công dân là thông thường đại biểu chỉ nắm vững một hoặc một vài lĩnh vực chuyên môn, thậm chí những đại biểu có trình độ không cao thì càng thiếu kiến thức. Trong khi đó, những vấn đề cử tri, công dân kiến nghị, khiếu nại lại trải rộng ra nhiều lĩnh vực khác và nhiều khi đòi hỏi kiến thức chuyên sâu.
Nâng cao năng lực đại diện của đại biểu dân cử
Theo ý kiến của nhiều đại biểu, cơ cấu là cần thiết, nhưng cần phải cân bằng với chất lượng đại biểu. Do đó, để nâng cao năng lực của đại biểu dân cử, trước hết, như nhiều đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân đề nghị, cần chú trọng lựa chọn được cơ cấu tốt nhất từ các vòng hiệp thương. Như vậy, vai trò của MTTQ là rất quan trọng để giới thiệu được một cơ cấu đáp ứng yêu cầu thực tế.
Trên thực tế, vì được coi là một dạng là công chức, đại biểu thôi không được đề cử hoặc ra ứng cử nữa nếu hết tuổi lao động. Nhiều trường hợp đồng nghiệp, cán bộ phục vụ, và nhất là cử tri cả nước thấy tiếc cho những đại biểu vẫn còn nhiệt huyết, sự tinh anh, bề dày kinh nghiệm…, nhưng vì “hết tuổi” nên đành thôi làm đại biểu, không tái cử nữa. Thật là một sự lãng phí, thất thoát “năng lực thể chế” đáng tiếc. Trong khi đó, nghề nghị sỹ ở các nước thường kéo dài qua nhiều nhiệm kỳ, thậm chí có những người làm nghị sỹ đến cuối đời; nghị viện tận dụng được những “bộ nhớ của thể chế” đó, còn cử tri thì hưởng lợi từ các bậc trưởng lão đó.
Do đó, trong cơ cấu cũng cần chú trọng để tăng số lượng đại biểu tái cử để có thể sử dụng được kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm tích tụ của các đại biểu này. Trong đó, nên ưu tiên để các đại biểu chuyên trách được tái cử và tạo điều kiện cho các đại biểu kiêm nhiệm có năng lực, có tâm huyết, nhưng đã hết tuổi làm việc được tái cử. Trong thời gian tới, hoặc về dài hạn, cần sửa đổi luật, theo đó không nên coi đại biểu dân cử là cán bộ, công chức.
Tiếp theo, cần từng bước tăng số lượng đại biểu chuyên trách hoạt động tại từng đơn vị bầu cử. Đối với đại biểu Quốc hội, có ý kiến cho rằng, tăng số lượng đại biểu chuyên trách lên 50% là phù hợp. Đây cũng là vấn đề cần nghiên cứu, khảo sát kỹ lưỡng.
Cuối cùng, để tăng cường năng lực của đại biểu dân cử, cần đổi mới hoạt động bồi dưỡng đại biểu dân cử. “Đề án đổi mới công tác bồi dưỡng đại biểu Quốc hội” đã đề xuất 4 nhóm giải pháp lớn: 1/Nhóm giải pháp về đổi mới nhận thức nhằm tăng cường sự ủng hộ của lãnh đạo, sự thống nhất cao trong đại biểu Quốc hội và các bên liên quan về sự cần thiết, tác dụng, vị trí, vai trò của công tác bồi dưỡng đại biểu Quốc hội trong tiến trình đổi mới đất nước. 2/Nhóm giải pháp về đổi mới phương thức tiến hành bồi dưỡng đại biểu dân cử từ xác định và mở rộng các nhóm đối tượng bồi dưỡng, đánh giá nhu cầu, xây dựng và thực hiện chương trình đến theo dõi, đánh giá hiệu quả của bồi dưỡng. 3/Nhóm giải pháp về đổi mới nội dung, chương trình, hình thức, phương pháp và xây dựng đội ngũ giảng viên đảm bảo tính hệ thống, khoa học, thực tiễn và linh hoạt đáp ứng các nhóm đại biểu và đội ngũ giúp việc. 3/Nhóm giải pháp về xây dựng cơ chế điều hòa phân công, phối hợp giữa các tổ chức có liên quan trong công tác bồi dưỡng đại biểu Quốc hội nhằm phát huy cao nhất vai trò, vị trí của các tổ chức này. 4/Nhóm giải pháp về nâng cao năng lực của Ban Công tác đại biểu và Trung tâm bồi dưỡng đại biểu dân cử với vai trò là đơn vị đầu mối trong công tác bồi dưỡng đại biểu Quốc hội.
Trong đó, bên cạnh bồi dưỡng kiến thức, cần chú trọng thiết kế chương trình áp dụng chung để bồi dưỡng các kỹ năng hoạt động của đại biểu dân cử, trong đó có những kỹ năng liên quan đến giữ mối liên hệ với cử tri như kỹ năng ứng xử, giao tiếp, truyền thông, thương lượng, tổng hợp ý kiến…Trong số phiếu thăm dò ý kiến đại biểu Quốc hội, có đại biểu đề nghị cần xây dựng cẩm nang hướng dẫn về tiếp xúc cử tri cho đại biểu Quốc hội.
(Sách Gắn bó để đại diện cho cử tri. TS Nguyễn Sĩ Dũng chủ biên. TTBD 2010.)