Báo cáo phát triển Việt Nam 2010 với chủ đề tập trung vào các thể chế hiện đại là một tuyên bố chung của cộng đồng các nhà tài trợ về những tiến bộ và triển vọng phát triển của Việt Nam. Hạn chế trong công tác giám sát – là nội dung được thể hiện trong báo cáo, là cách nhìn riêng của các nhà tài trợ về hoạt động của cơ quan dân cử Việt Nam- là tài liệu để các đại biểu dân cử tham khảo, xem xét.
Quốc hội hiện nay đã quyết đoán hơn nhiều so với những năm trước. Đại biểu Quốc hội yêu cầu các Bộ trưởng ra trả lời chất vấn trước Quốc hội, thường xuyên buộc các bộ trưởng phải giải trình về tình hình thực hiện của bộ mình, và định kỳ bác bỏ đề xuất của Chính phủ. Tuy nhiên, vẫn còn một vài yếu tố gây trở ngại cho vai trò giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân.
Một hạn chế quan trọng chính là số lượng các đại biểu bán chuyên trách quá lớn, những đại biểu này khó bố trí được thời gian cho những nhiệm vụ giám sát. Mặc dù tình hình đã được cải thiện hơn, song hiện nay mới chỉ có 29% đại biểu Quốc hội là chuyên trách. Trong các Ủy ban của Quốc hội, tỉ lệ đại biểu chuyên trách cao hơn một chút, đặc biệt là một số Ủy ban có tính chất xuyên suốt như Ủy ban Pháp luật. Ở cấp địa phương những thách thức này càng lớn hơn- chỉ có 4% đại biểu Hội đồng nhân dân nhiệm kỳ này là đại biểu chuyên trách. Một nghiên cứu tình huống mới đây ở Ninh Thuận cho thấy chỉ có 16% đại biểu Hội đồng nhân dân tỉnh làm việc chuyên trách, và tỷ lệ này thậm chí còn thấp hơn ở hai Hội đồng nhân dân huyện (7%) và bốn Hội đồng nhân dân xã (5-7%). Có đại biểu bán chuyên trách được coi là một lợi thế xét từ góc độ đại diện cho nguyện vọng của người dân ở mọi địa phương, tầng lớp xã hội, tôn giáo và dân tộc. Đồng thời, tầm quan trọng và khối lượng công việc đòi hỏi phải có sự chuyên tâm toàn thời gian của các đại biểu chuyên trách.
Một yếu tố khác làm cản trở vai trò giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân là xung đột lợi ích tiềm tàng mà các đại biểu làm việc trong cơ quan chính quyền phải đối mặt. Hiện nay Quốc hội có khoảng 20% tổng số đại biểu đồng thời làm việc cho Chính phủ. Phần lớn các đại biểu Quc hội làm việc trong chính quyền ở cấp địa phương (73%). Ở Ninh Thuận, 2/3 số đại biểu là công chức. Trong các Hội đồng nhân dân huyện và xã chọn làm nghiên cứu, tỷ lệ này lần lượt là 57% và 42%. Những xung đột lợi ích này trở nên đặc biệt rõ rệt trong các phiên chất vấn với chính quyền. Các đại biểu làm trong cơ quan công quyền thường có xu hướng nghiêng về bên hành pháp và ít khi lên tiếng hay đặt câu hỏi chất vấn. Đây là những dấu hiệu cho thấy xung đột lợi ích cũng có thể xảy ra trong quá trình thẩm định dự án luật của các Ủy ban của Quốc hội. Một khảo sát năm 2008 do Văn phòng Quốc hội thực hiện với sự hỗ trợ của Ủy ban Châu Âu (EC) cho thấy chỉ có 25% đại biểu Quốc hội được phỏng vấn cho rằng báo cáo thẩm tra của các Ủy ban của Quốc hội có tính phản biện cao. Số đại biểu được phỏng vấn còn lại cho rằng các báo cáo này không khác lắm so với các tờ trình của Chính phủ hoặc không có quan điểm nào khác với dự luật được đệ trình.
Việc thiếu phân tích sâu, độc lập dựa trên bằng chứng cũng được chỉ ra như một khiếm khuyết căn bản trong vai trò giám sát của Quốc hội. Kết quả cuộc khảo sát của Văn phòng Quốc hội và EC minh họa một số hệ lụy của khiếm khuyết này. Khi phát biểu tranh luận, nhiều người trả lời khảo sát cho rằng các đại biểu chỉ đẻ ý đến câu chữ thay vì tập trung vào các chính sách và thường không có lập luận thuyết phục. Quốc hội gần đây đã có nhiều nỗ lực đáng kể nhằm cải thiện tình hình. Trung tâm Bồi dưỡng đại biểu dân cử dành được thành lập, tiến hành đánh giá nhu cầu đào tạo và xây dựng kế hoạch và chương trình bồi dưỡng. Bên cạnh đó, Viện Nghiên cứu lập pháp cũng được thành lập như một cơ quan cố định trực thuộc Ủy ban Thường vụ Quốc hội với chức năng xây dựng và phổ biến kiến thức cho các đại biểu. Những nỗ lực duy trì kho kiến thức lâu dài cho đại biểu rất đáng biểu dương, đặc biệt khi cân nhắc đến một thực tế là tỷ lệ thay thể đại biểu khá cao từ khóa trước sang khóa sau. Mỗi một khóa Quốc hội có khoảng 70% số đại biểu là thay mới. Nếu không có năng lực nghiên cứu và kiến thức của riêng mình, nguồn nhân lực mà Quốc hội đầu tư vào sẽ bị hao hụt rất nhiều mỗi khi kết thúc một khóa Quốc hội.
Thiếu thời gian để thực hiện các hoạt động giám sát là một hạn chế lớn khác. Thời gian dành để nghiên cứu tỉ mỉ và thảo luận về ngân sách Nhà nước, các chương trình quốc gia và dự án quốc gia trong lịch trình tài chính rất ngắn. Theo quy định của Luật Ngân sách Nhà nước, dự toán ngân sách Nhà nước vào phân bổ ngân sách trung ương được gửi cho Hội đồng nhân dân và các Ủy ban của Quốc hội trước ngày 1/10 hàng năm. Ủy ban Tài chính và Ngân sách phải hoàn thành việc xem xét trước 5/10 để dự toán và kế hoạch được hoàn thiện và gửi cho các thành viên Quốc hội 10 ngày trước khi khai mạc phiên họp thảo luận về ngân sách. Một tuần làm việc cho Ủy ban Tài chính và Ngân sách chủ trì việc xem xét cùng với Hội đồng dân tộc và các ủy ban khác của Quốc hội dường như không tương xứng với tầm quan trọng của công việc này. Kinh nghiệm của các nước khác cho thấy thời gian dành cho Quốc hội và các Ủy ban xem xét thảo luận ngân sách trung bình là hai đến ba tháng, một số trường hợp còn lên đến bốn tháng.
Các đại biểu Quốc hội cũng rất ít có thời gian nghiên cứu dự thảo luật trước phiên họp toàn thể. Khảo sát của Văn phòng Quốc hội và EC cho thấy đa số đại biểu (84%) cho rằng thời gian nghiên cứu dự thảo luật là không đủ. Phần đông đại biểu (93%) còn cho biết họ nhận được dự thảo luật dưới 20 ngày trước phiên họp toàn thể và khoảng 1/3 cho biết họ chỉ nhận được tài liệu trước 5-10 ngày. Hơn nữa, thời lượng cố định dành cho thảo luận mỗi dự án luật cũng hạn chế sự đóng góp của đại biểu.
Quy định hiện nay yêu cầu phải có ít nhất 20% tổng số đại biểu yêu cầu mới tiến hành bỏ phiếu tín nhiệm các chức danh do Quốc hội bầu và phê chuẩn là khó thực hiện. Dựa trên ví dụ của Ninh Thuận, khi được hỏi về hiệu quả của quá trình bỏ phiếu tín nhiệm, nhiều đại biểu Hội đồng nhân dân tỉnh trả lời rằng việc này chưa được thực hiện. Tỷ lệ trả lời cũng tương tự tại Hội đồng nhân dân huyện Phan Rang- Tháp Chàm.
Việc thiếu quy định cụ thể không chỉ ảnh hưởng đến việc thực hành bỏ phiếu tín nhiệm mà còn ảnh hưởng đến việc thực hiện các kiến nghị của Hội đồng nhân dân. Khuôn khổ pháp lý hiện nay về Hội đồng nhân dân quy định chi tiết nội dung và quy trình hoạt động giám sát, song lại không nêu chi tiết công việc cần pahri làm trong giai đoạn sau giám sát. Nghiên cứu tại Ninh Thuận cho thấy việc thực hiện các kiến nghị sau giám sát rất hạn chế do thiếu cơ chế thực hiện cũng như những chế tài cụ thể. Việc thực thi phụ thuộc vào các cá nhân chịu trách nhiệm theo dõi thực hiện khi họ tham gia các cuộc họp của chính quyền. Sắp tới, Luật Tổ chức Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân sửa đổi có thể cải thiện tình hình này bằng cách làm rõ trách nhiệm của Thường trực Hội đồng nhân dân và các ban chuyên môn trong việc thực hiện các kiến nghị sau giám sát, tăng cường vai trò của tổ chức xã hội dân sự trong giai đoạn sau giám sát và yêu cầu chính quyền báo cáo về kết quả thực hiện các kiến nghị.
Bên cạnh đó, hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân cũng chưa phát huy hết tiềm năng do cá nhân các đại biểu ít tham gia vào hoạt động giám sát. Nghiên cứu ở Ninh Thuận cho thấy, ở mọi cấp, giám sát bởi cá nhân đại biểu là rất hạn chế hoặc hầu như không có. Dần dần tăng số lượng đại biểu chuyên trách và xây dựng kế hoạch hàng năm về các vấn đề cần ưu tiên giám sát có thể góp phần cải thiện tình hình. Một điều không kém phản quan trọng khác là khuyến khích quan hệ đối tác với các tổ chức giám sát khác. Tăng cường phối hợp giữa Hội đồng nhân dân với Ban Thanh tra nhân dân và Ban giám sát đầu tư cộng đồng có thể là một cơ hội đầy hứa hẹn.