Cộng hòa Uganda là quốc gia nằm ở phía Đông của Châu Phi. Hiện tại, Nghị viện Uganda khóa VIII, nhiệm kỳ kéo dài từ tháng 5/2006-5/2011. Theo khoản 1, Điều 78 Hiến pháp Cộng hòa Uganda, Quốc hội nước này gồm khoảng 1/3 tổng số nghị sỹ được đề cử bởi các nhóm lợi ích khác nhau như phụ nữ, quân đội, người khuyết tật, thanh niên… và 2/3 tổng số đại biểu còn lại được bầu theo nhiệm kỳ 4 năm.
Quan niệm về quy trình
Ở Uganda, khi nói đến hoạt động lập pháp của chính quyền, người ta không chỉ có coi trọng nội dung các đạo luật, mà cả quy trình, thủ tục làm ra các đạo luật đó. Việc cải cách pháp luật về mặt nội dung sẽ diễn ra một cách có hiệu quả hơn và hữu ích hơn nếu đi kèm theo đó là cải cách về mặt quy trình, thủ tục như chuẩn bị, soạn thảo, đệ trình, thông qua các đạo luật. Khó có thể hiểu hết một đạo luật nếu thiếu sự hiểu biết về đường đi nước bước của nó.
Tuy nhiên, ở Uganda đang có những quan niệm khác nhau về quy trình lập pháp. Có người coi quy trình lập pháp chỉ được bắt đầu khi dự luật đã được chuyển sang nghị viện. Vào mỗi đầu kỳ họp Quốc hội, Chính phủ công bố chương trình làm luật của mình trong năm bao gồm những dự luật mới hoặc sửa đổi các đạo luật hiện hành, trong đó phần lớn là các dự luật sửa đổi, sau đó bắt đầu soạn thảo. Công đoạn này, theo các ý kiến nói trên, không phải là quy trình lập pháp, mà là quy trình soạn thảo luật.
Ngược lại, phần lớn các ý kiến ở Uganda coi quan niệm nói trên có phần hạn hẹp. Họ cho rằng, quy trình lập pháp bắt đầu ngay từ khi ý tưởng về một đạo luật được đề xuất, cho đến khi đạo luật đó được công bố. Đây là quá trình hình thành và thực thi luật pháp nhằm giải quyết những vấn đề chính sách, với sự tham vấn đáng kể các bên chịu tác động của đạo luật đó. Mặc dù chỉ có tính chất tương đối, nhưng ở Uganda, nói chung, quy trình lập pháp bao gồm các công đoạn sau: công đoạn hình thành chính sách trước khi soạn thảo, công đoạn soạn thảo, công đoạn nghị viện gồm cả việc ký ban hành, công bố.
Trong quy trình lập pháp này ở Uganda, người ta chú trọng đến tăng cường hiệu quả của việc phân tích chính sách và hình thành chính sách lập pháp trước khi soạn thảo luật. Tiếp đó, khi đã có chính sách chuẩn, cần chuyển chính sách thành các quy định pháp luật khả thi, và đây là nhiệm vụ của một cơ quan soạn thảo chuyên biệt, độc lập, có tính chuyên môn cao, gắn với cơ quan đã hình thành chính sách. Còn khi đã chuyển sang nghị viện, vai trò thẩm định chính sách của cơ quan lập pháp được coi trọng, nhất là ở giai đoạn ủy ban của nghị viện.
Một trong những vấn đề được quan tâm ở đây là tính hiệu quả của quy trình lập pháp, không chỉ từ phương diện bao nhiêu nguồn lực thời gian, con người, tài chính đổ vào đó, mà còn từ góc độ nó được quản lý như thế nào. Cũng giống như mọi sản phẩm khác, quy trình sản xuất ra các đạo luật cũng phải được dự trù và vận hành một cách hiệu quả.
Tuy nhiên, hiểu về đánh giá hiệu quả của quy trình lập pháp như thế nào? Thông thường, tính hiệu quả được hiểu từ góc độ kinh tế có nghĩa là lượng đầu vào vừa đủ để đạt được đầu ra tối ưu. Nhưng đối với quy trình lập pháp, ở Uganda người ta coi tính hiệu quả gắn liền với mức độ, phạm vi áp dụng các thông lệ, kinh nghiệm tốt trong quá trình xây dựng pháp luật. Chẳng hạn, việc soạn thảo cần có những quy chuẩn đã được định hình và kiểm nghiệm để cho ra những sản phẩm là các đạo luật dễ hiểu, rõ ràng, cô đọng, dễ thực thi. Hơn thế, không chỉ tuân thủ những chuẩn mực về kỹ thuật lập pháp, mà điều quan trọng hơn, cần đặt lên trên hết những nguyên tắc pháp quyền trong khi xây dựng pháp luật, để tinh thần pháp luật là tối thượng hiện diện trong cả quá trình xây dựng luật và trong từng câu chữ của luật. Điều này sẽ mang lại hiệu lực cho đạo luật trong quá trình thực thi, tức là tăng tính hiệu quả.
Lê Anh