Khi thảo luận về một dự thảo luật hoặc một văn bản luật đã được Quốc hội ban hành, chúng ta thường nói đến tính khả thi của văn bản và thường băn khoăn liệu văn bản đó có tính khả thi hay không? Vậy, khả thi là gì? Một dự án luật cần đáp ứng những yêu cầu nào để có tính khả thi và phải làm như thế nào để xây dựng được một dự án luật bảo đảm tính khả thi?
“Khả thi” theo Từ điển Tiếng Việt có nghĩa là khả năng thực hiện. Như vậy, một dự án luật có tính khả thi là một dự án luật có khả năng thực hiện trên thực tế hay nói một cách khác là những quy định của dự án luật có khả năng đi vào cuộc sống mà không chỉ dừng lại trên giấy. Việc bảo đảm tính khả thi của các văn bản quy phạm pháp luật là một yêu cầu rất quan trọng được đặt ra trong suốt quá trình xây dựng văn bản. Theo quy định của Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật thì trong giai đoạn soạn thảo dự án luật, cơ quan soạn thảo phải thực hiện rất nhiều hoạt động để bảo đảm chất lượng của dự án, đồng thời cơ quan thẩm định văn bản phải tiến hành thẩm định về tính khả thi của văn bản; trong giai đoạn dự án luật được chuyển sang các Ủy ban của Quốc hội để thẩm tra thì Ủy ban chủ trì thẩm tra phải tiến hành thẩm tra về tính khả thi của văn bản. Tất cả những quy định đó của Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật là nhằm đảm bảo cho dự án luật sau khi được Quốc hội thông qua sẽ có tính khả thi, có khả năng phát huy hiệu quả trong cuộc sống.
Tuy nhiên, ở đây có một vấn đề cần phải làm rõ: có phải một văn bản luật có tính khả thi thì văn bản đó nhất thiết sẽ đi vào cuộc sống và phát huy hiệu quả trên thực tế? Có phải cứ văn bản luật nào không được áp dụng trong cuộc sống thì văn bản đó không có tính khả thi và lỗi thuộc về cơ quan đã ban hành nó? Kết luận như vậy là không chính xác. Khả thi chỉ là điều kiện “cần” của một văn bản pháp luật. Để văn bản đó được thực sự đi vào cuộc sống thì phải có cả điều kiện “đủ” đó là khâu tổ chức thực hiện. Nói một cách khác, để Luật thật sự đi vào cuộc sống thì ngoài yêu cầu về chất lượng của nội dung văn bản luật (là phải bảo đảm tính khả thi, phải phù hợp với thực tiễn khách quan), còn cần phải tiến hành tốt việc tổ chức thi hành luật, trong đó bao gồm nhiều công việc như tuyên truyền, giáo dục, phổ biến pháp luật để nâng cao ý thức pháp luật trong nhân dân, đồng thời tập huấn, phổ biến các quy định của luật trong đội ngũ cán bộ, công chức để phục vụ cho việc thực thi, áp dụng pháp luật; tiến hành rà soát để kịp thời sửa đổi, bổ sung, ban hành mới các văn bản quy phạm pháp luật nhằm bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất trong hệ thống pháp luật sau khi luật được ban hành; kịp thời ban hành các văn bản quy định chi tiết hoặc hướng dẫn thi hành luật; xây dựng, chuẩn bị các điều kiện về đội ngũ cán bộ, cơ sở vật chất, kinh phí để thực hiện các quy định của luật; tăng cường kiểm tra, giám sát việc thi hành luật, xử lý các hành vi vi phạm pháp luật...
Chính vì vậy, khi nói đến tính “khả thi” của luật tức là chỉ nhằm tới “khả năng” thực hiện, do đó hoàn toàn có thể xảy ra trường hợp một dự án luật có tính khả thi nhưng không đi vào được cuộc sống do khâu tổ chức thực hiện (không tổ chức thực hiện hoặc tổ chức thực hiện không tốt). Thực tế cho thấy, có những văn bản quy phạm pháp luật của Chính phủ như quy định về việc cấm đốt pháo (cách đây 10 năm), khi mới ban hành, ai cũng băn khoăn về tính khả thi của quy định và nhiều người cho rằng không thể thực hiện được vì đây là truyền thống, phong tục, tập quán lâu đời của người Việt Nam, băn khoăn về việc chúng ta không đủ lực lượng để xử lý vi phạm... Thực tế, các quy định đó được thực hiện nghiêm túc trong rất nhiều năm qua do khâu tổ chức thực hiện tốt, người tổ chức thực hiện kiên quyết và quan tâm tới việc chỉ đạo; tiến hành sâu rộng các biện pháp tuyên truyền, phổ biến, giáo dục; kiên quyết xử lý các hành vi vi phạm; Quy định rõ trách nhiệm của các ngành, các cấp; việc thực hiện dựa vào sức mạnh của cộng đồng dân cư... Nhưng cũng có những văn bản quy phạm pháp luật của Chính phủ có tính chất tương tự như quy định về việc cấm hút thuốc lá tại công sở chẳng hạn (và kèm theo nó là các quy định về phạt tiền đối với hành vi vi phạm) tuy cũng là văn bản hoàn toàn có tính khả thi (rất nhiều nước trên thế giới đã thực hiện được) nhưng trên thực tế lại không được thực hiện ở Việt Nam... Và sắp tới đây, khi Nghị quyết của Chính phủ quy định việc bắt buộc đội mũ bảo hiểm đi môtô, xe máy trên mọi tuyến đường có hiệu lực thì việc người dân có chấp hành hay không sẽ phụ thuộc rất nhiều vào công tác tổ chức thực hiện quy định này của Chính phủ.
Một văn bản luật phải đáp ứng những yêu cầu nào để có thể có tính khả thi? Trước hết, văn bản luật đó phải phản ánh đúng hiện thực khách quan, không thấp hơn và cũng không cao hơn trình độ phát triển kinh tế, xã hội trong từng thời kỳ. Luật phải điều chỉnh và định hướng hành vi của con người phù hợp với quy luật của xã hội, phù hợp với lòng dân, phù hợp với trình độ nhận thức, hiểu biết pháp luật của nhân dân thì mới được xã hội chấp nhận, được nhân dân đồng tình, ủng hộ và tự nguyện thực hiện (nhân dân ở đây được hiểu là đa số nhân dân chứ không phải một số ít người có hành vi vi phạm pháp luật). Tiếp đó, các quy định của luật phải có bộ máy thực hiện, tổ chức thực hiện hoặc kiểm tra, giám sát việc thực hiện, xử lý hành vi vi phạm và có đủ ngân sách, kinh phí để thực hiện. Đồng thời, cũng cần có những quy định rõ ràng, cụ thể về trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân hữu quan trong thực hiện các quy định của luật. Cuối cùng, một trong những yêu cầu cũng rất quan trọng để bảo đảm tính khả thi của luật là các quy định của luật phải minh bạch, cụ thể, rõ ràng, chi tiết, có khả năng thi hành ngay mà không cần phải chờ quá nhiều văn bản quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành; luật phải bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp và tính đồng bộ, thống nhất trong hệ thống pháp luật. Thực tế cho thấy có những văn bản quy định nguyên tắc, chung chung, hoàn toàn phụ thuộc vào các văn bản quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành do đó chậm đi vào cuộc sống. Những văn bản chồng chéo, mâu thuẫn, không bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật cũng gây ra rất nhiều vướng mắc trong tổ chức thực hiện và trong thực tế cũng rất khó đi vào cuộc sống.
Vậy, cần phải làm gì để xây dựng được một văn bản luật bảo đảm tính khả thi? Để luật bảo đảm tính khả thi thì việc xây dựng luật phải bảo đảm tính khách quan, không được chủ quan, duy ý chí, thoát ly thực tiễn kinh tế – xã hội, coi thường quy luật của xã hội, áp đặt lên xã hội những quy định mà nó không cần, không muốn, không thể thực hiện được. Muốn làm được như vậy, thì đòi hỏi các cơ quan xây dựng pháp luật phải bám sát thực tiễn xã hội, thực tiễn và yêu cầu quản lý nhà nước, tổng kết tình hình thi hành pháp luật, đánh giá thực trạng các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành liên quan đến dự án, khảo sát đánh giá thực trạng quan hệ xã hội, tổ chức lấy ý kiến, đánh giá thực trạng phản ứng của dư luận xã hội, của nhân dân, các ngành, các cấp đối với những nội dung cơ bản của dự án. Tính khách quan trong xây dựng luật cũng đòi hỏi phải khắc phục tình trạng cục bộ, địa phương, cục bộ ngành, coi thường lợi ích chung chính đáng của xã hội, ngành, địa phương khác. Đó cũng chính là những công việc, những yêu cầu mà Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật đã đặt ra cho cơ quan soạn thảo.
Nguyễn Phương Thảo
|